Рус телендә белем бирү оешмаларының рус төркемнәрендәге IX сыйныф укучыларына татар теленнән бердәм республика тестына әзерлек
Илзидә ГЕРАСИМОВА, Фәридә МУЛЛАХМӘТОВА
Әгерҗедәге Таҗи Гыйззәт исемендәге 3 нче урта мәктәпнең I нче квалификация категорияле татар теле һәм әдәбияты укытучылары 

I вариант
Эшне башкару өчен күрсәтмә
Татар теленнән бердәм республика тестын үтәү өчен 2 сәгать 30 сминут (150 минут) вакыт бирелә.
Татар теленнән тест 38 биремне үз эченә алган 4 бүлектән тора. 1 нче бүлек 8 биремнән тора. (1‒8). Алар укучыларның тыңлап аңлау күнекмәләрен тикшерүгә юнәлтелгән. 2 нче бүлек 9 биремнән тора (9‒17). Алар укучыларның уку күнекмәләрен тикшерү максатыннан бирелә. 3 нче бүлек 15 биремнән тора (18‒32). Алар укучыларның лексик- грамматик күнекмәләрен тикшерүгә кайтып кала. 4 нче бүлек 6 биремнән тора. 33‒37 биремнәр сөйләм ситуацияләренә караган репликалар язуны күздә тота. 38 бирем укучыларның язма сөйләмен тикшерүдән гыйбарәт.
Тест биремнәрен үтәгәндә, орфографик сүзлекләрдән файдаланырга рөхсәт ителә. 

Подготовка к Единому республиканскому тестированию по ТАТАРСКОМУ ЯЗЫКУ для обучающихся, освоивших программу основного общего образования в русских группах учреждений с русским языком обучения.
Инструкция по выполнению работы
Время, отведенное на выполнение всей тестовой работы ‒ 2 часа 30 минут (150 минут).
Тестовая работа по татарскому языку состоит из четырёх разделов, включающих 38 заданий. Раздел 1 (задания по аудированию) включает 8 заданий на понимание аутентичных текстов (1‒8). Раздел 2 (задания по чтению) включает в себя 9 заданий (9‒17 ). Раздел 3 (задания по лексике и грамматике) состоит из 15 заданий ( 18‒32). В разделе 4 (задания по письму) даны 6 заданий (33‒37). В задании 33‒37 нужно написать реплики в соответствии с заданной речевой ситуацией. В задании 38 предлагается написать личное письмо. 
Во время выполнения теста разрешается пользоваться орфографическим словарем.
1 нче бүлек
Ответом к заданиям 1 и 2 является последовательность цифр, запишите её в бланке ответов №1 справа от номера соответствующего задания, начиная с первой клеточки. При переносе ответа на бланк следует указать только эту последовательность, без запятых, пробелов и прочих символов. Каждый символ пишите в отдельной клеточке в соответствии с приведёнными образцами.	

1.Вы услышите четыре коротких диалога, обозначенных А, Ә, Б и В. Определите, где происходит каждый из этих диалогов. Используйте каждое место действия из списка 1-5 только один раз. В задании есть одно лишнее место действия. Вы услышите запись дважды. Занесите свои ответы в таблицу.	

Место действия: 
1. Кибеттә 2. Китапханәдә 3. Кассада 4. Университетта 5. Вокзалда
Диалог 	А	Ә	Б	В	
Место действия					

2. Вы услышите пять высказываний. Установите соответствие между высказываниями каждого говорящего А-Г и утверждениями, данными в списке 1-6. Используйте каждое утверждение из списка 1-6 только один раз. В задании есть одно лишнее утверждение.
Вы услышите запись дважды. Занести свои ответы в таблицу.	

Утверждения:
1. Сөйләүче: «Татарстан икътисади яктан көчле ил», ‒ дип сөйли.
2. Сөйләүче «Татарстан Республикасы халыкара телләре турындагы Закон» турында сөйли.
3. Сөйләүче Татарстанның күпмилләтле республика икәнен әйтә. 
4. Сөйләүче Татарстанның мәдәнияте турында әйтә.
5. Сөйләүче Татарстанның табигате турында әйтә. 
6. Сөйләүче Республикабызның дәүләт символлары белән таныштыра.
Вы услышите разговор двух людей. В заданиях 3-8 обведите цифру 1,2 или 3, соответствующую выбранному Вами варианту ответа. Вы услышите запись дважды.	

Говорящий	А	Ә	Б	В	Г	
Утверждение						

3.Оныгының мәктәбе ...
1) яңа
2) иске
3) борынгы

4. Оныгының иртәгә ... дәрес.
1) җиде
2) алты
3) дәресләре булмый.

5. Әбисе ... пешерә.
1) кыстыбый
2) өчпочмак
3) пәрәмәч

6. Оныгының сыйныф җитәкчесе ...
1) Сания Сәйфиевна
2) Сания Саматовна
3) Суфия Камаловна

7. Спорт залларында ... бар
1) теннис мәйданчыгы
2) бассейн
3) тренажёр залы

8. Иртәгә оныгының … дәресе
1) җыр
2) физкультура
3) тарих

По окончании выполнения заданий 1-8 не забудьте перенести свои ответы в бланк ответов № 1	
2 нче бүлек
Прочитайте текст. Определите, какие из приведённых утверждений 9- 16 соответствуют содержанию текста(1- текстка туры килә), какие не соответствуют (2-текстка туры килми)	

Яңа кием
Искәндәргә яңа пәлтә алдылар. Ялтыравыклы төймәләре, погоннары бар. Чит илдә тегелгән, эчке кесәләре ефәк. Эчке кесәләр өстенә әллә ниткән язулар чигелгән. Кигәндә «үзе киелә», салганда, төймәләрен генә ычкындыр: «чыж-ж» итеп шуа да төшә ‒ үзе салына. 
Әмма Искәндәр ул пәлтәне кияргә ашыкмады. Моңа сәбәпләр бар иде. Беренчедән, ул элек кигән киеменнән аерылырга яратмый.Икенчедән, яңа киеме белән иптәшләренә күренергә ояла ул. Аңа карыйлар бит! Бакчада бөтен иптәшләре аңа карарлар. Урамга барганда бөтен кеше аңа карар, моңа ничек чыдарсың? 
‒ Юк,-ди әтисе, урамда сиңа беркем дә карамый. Шәһәр бит бу, синең элек нинди пәлтә киеп йөргәнеңне кем белсен?
‒ Юк, ди Искәндәр, ‒ мин болай итәм: беренче көнне яңа пәлтәне бер сәгать өйдә киеп йөрим. Икенче көнне шуны киеп ишегалдына чыгып керәм. Сез бит чүп түгәргә мине чыгарасыз. Шунда киеп чыгармын. Өченче көнне шуны киеп синең белән берәр җиргә барып кайтырбыз. Дүртенче көнне ‒ бакчага...
Шулай итеп Искәндәр яңа пәлтәсен бары тик дүртенче көнне генә киде.
Бакчадан кайтып кергәч, ул яңа пәлтәсен салып элде дә, үзенең таушалган, каршылган, төймә тишекләре киңәйгән бөрчекле юка пәлтәсен кочаклап озак басып торды. Күренеп тора-аерыласы килми. (М.Мәһдиевтән)

9 . Искәндәргә пәлтә сатып алдылар.
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
10. Искәндәрнең ул пәлтәне тизрәк киясе килде. 
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
11. Искәндәр яңа пәлтәсен дүртенче көнне генә киде.
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
12. Чүп түгәргә Искәндәрнең әтисе чыга. 
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
13. Искәндәрнең яңа пәлтәсеннән аерыласы килми.
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
14. Искәндәрнең иске пәлтәсе таушалган, каршылган, бөрчекле. 
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
15. Беренче көнне яңа пәлтәне Искәндәр өйдә өч сәгать киеп йөри.
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
16. Яңа пәлтәнең төймәләре ялтыравыклы, погоннары бар.
1) текстка туры килә	2) текстка туры килми
17. Прочитайте тексты и установите соответствие между текстами А-Д  и заголовками 1-7. Запишите свои ответы в таблицу. Используйте каждую цифру только один раз. В задании есть лишний заголовок. Получившуюся последовательность цифр запишите в бланк ответов №1 справа от номера соответствующего задания, начиная с первой клеточки. При переносе ответа на бланк следует указать только эту последовательность, без запятых, пробелов и прочих символов. Каждый символ пишите в отдельной клеточке в соответствии с приведёнными образцами.	

1) Гали бик тынгысыз кунак
2) Галинең беркайчан да авылда булганы юк
3) Поход кызыклы үтте
4) Күк күкрәве
5) Көчле яңгыр
6) Тәмле балык шулпасы
7) Балык тотарга күлгә бару

А. Быел мин классташым Галине җәйге каникулда авылга кайтырга чакырдым. Галинең беркайчан да авылда булганы юк икән. Ул берсүзсез риза булды.
Ә. Менә без авылда. Гали бик тынгысыз кунак булып чыкты. Аңа монда бөтен нәрсә дә кызык, бөтен нәрсә дә яңа иде. Авылда бер тапкыр да булмаган шәһәр малаеның бөтен нәрсәне күрәсе, бөтен җиргә барасы килә . Шуңа күрә без аның белән кая гына бармадык, ниләр генә күрмәдек! Авылда мин Гали турында тагын менә нәрсә белдем: дустым тәҗрибәле балыкчы икән. Балык тотарга йөрмәгәч, ул каникулны ял дип тә санамый. Ә минем, авылга һәр җәй кайтсам да, бер тапкыр да балыкка барганым булмады.
Б. Безнең авылдан тугыз-ун километрда бер күл бар. Мин Галине балык тотарга шул күлгә алып барырга уйладым.
Һәр эшнең үз вакыты була. Балык кояш чыкканда иң шәп чиертә ,икән. Шуңа күрә Гали мине авылдан кичен ук алып чыгып китте.
Җәйге төн җылы һәм матур иде. Кояш батты. Тулы ай чыкты. Акрын гына таң ата башлады.
В. Шулвакыт, тынлыкны бозып, салкын җил исеп куйды. Урман ягыннан кызгылт-кара болыт килеп чыкты. Кинәт яшен яшьнәде, күк күкрәде.
Г. Без кая качарга белмәдек, якындагы куаклыкка йөгердек. Куаклар астына яшеренергә өлгермәдек, салкынча көчле җил исте. Яфраклар өстенә беренче эре тамчылар төште. Берничә минуттан чиләкләп яңгыр коя башлады. Тиздән безнең киемнәребездә бер коры урын да калмады.
Д. Җәйге яңгыр ничек тиз башланды, шулай тиз генә бетте дә. Гали – походларга күп йөргән малай, шуңа күрә киемнәрне киптерергә учак ягып җибәрде. Яңгырдан соң балык яхшы капты. Без учак өстендә тәмле балык шулпасы пешердек. Безнең балыкка баруыбыз хәтердә озакка калды.
Текстлар	А	Ә	Б	В	Г 	Д	
Исемнәр							

Табигать ________ азык, кием, торыр урын бирә.
	БЕЗ	
18.

________ без файдалы казылмалар алабыз, кырларда иген үстерәбез.	ҖИР	
19.

Урман безгә агач, тиреләр, җиләкләр, гөмбәләр ________.
	БИРЕРГӘ	
20.

Димәк, кеше тормыш өчен кирәкле бар нәрсәне ________ ала.
	ТАБИГАТЬ	
21.

Табигатьне ________ – һәр кешенең изге бурычы.
	САКЛАРГА	
22.

Табигать безнең ________бизи.
	ТОРМЫШ	
23.

Кошлар ________, чишмә ага, урман шаулый...
	САЙРАРГА	
24.

Туган җирнең табигатен саклау, табигый байлыклардан дөрес ________ һәр кеше өчен мәҗбүри.
	ФАЙДАЛАНЫРГА	
25.

Прочитайте текст. Преобразуйте слова, написанные заглавными буквами в конце строк, обозначенных номерами 26- 32 так, чтобы они грамматически и лексически соответствовали содержанию текста . Заполните прпуски полученными словами. Каждый пропуск соответствует отдельному заданию 26-32.	

Китап уку ‒ бик ________ һәм кызыклы шөгыль. 
	ФАЙДА	
26.

Китапларда бик күп ________ алып була.
	БЕЛ
	
27.

Аларда кешеләрнең борынгыдан җыелып килгән акыл ________ туплаган. 
	БАЙ	
28.

Китап укып кешеләр белем алалар,  төрле вакыйгалар турында _________________, дөрес яшәргә өйрәнәләр.
	УЙ	
29.

Мин хәзер күбрәк балалар өчен язылган ____________ энциклопедияләр укырга яратам.	ТӨР	
30.
 
Кулыңдагы китапны актару, аның үзенә генә хас кәгазь һәм буяу исен сизү, автор һәм геройлар белән бер тормышта кайнап алу- күңелгә _______________бирә.	РӘХӘТ	
31.

«Бу дөньяда китаптан да яхшырак _______________, китаптан да ышанычлырак иптәш юк», ‒ дигән Мирхәйдәр Фәйзи. 	ЮЛ	
32.

По окончании выполнения заданий 18-32 не забудьте перенести свои ответы в бланк ответов №1	

4 нче бүлек

Для ответа на задания 33-38 используйте бланк ответов №2. При выполнении заданий 33-38 обратите внимание на то, что ваши ответы будут оцениваться только по записям, сделанным на бланке №2. Записи в черновиках при проверке экспертом не учитываются.	

В заданиях 33- 37 необходимо написать реплики в соответствии с заданной речевой ситуацией.	
Сөйләм ситуацияләренә туры килгән репликаларны языгыз.
33. Скажи, что ты любишь читать книги о животных, но их в библиотеке нет.
_________________________________________________________________________________________________________________________________
34. Скажи о том, что твой друг лежит в больнице.
_________________________________________________________________________________________________________________________________
35. Спроси у друга: кто автор романа «Отцы и дети»?
_________________________________________________________________________________________________________________________________
36. Уточните у прохожего, правильно ли вы идёте к вокзалу?
_________________________________________________________________________________________________________________________________
37. Как скажешь, что ты любишь мороженое.
_________________________________________________________________________________________________________________________________
38. Сез татар дустыгыздан хат алдыгыз. Шушы сорауларга җавап биреп, аңа хат языгыз. Язма эшегез 80 сүздән торырга тиеш.
...Кичә безнең мәктәптә танылган драматург Таҗи Гыйззәт иҗатына багышланган әдәби кичә узды. Кичәдә укучылар, укытучылар, якташ шагыйрьләребез катнашты.
...Сезнең мәктәбегездә шундый кичәләр буламы? Яраткан драматургың бармы? Аның иҗаты сиңа ни өчен ошый?
Кушымта
Задание 1.
Диалог А. 
‒ «Беренче театр» спектакленә билетлар бармы? Ике билет бирегез әле.
‒ Ничәнче рәткә?
‒ Мөмкин булса, унынчы рәткә.
‒ Ничәнче урыннар?
‒ Уртадагы урыннар булса, яхшы булыр иде.
‒ Рәхим итегез. 10 нчы рәт, 14-15 нче урыннар.
‒ Бик зур рәхмәт. 
Диалог Ә.
– Керергә ярыймы?
‒ Әйдә, үт. Азат китап алырга килдеңме?
‒ Юк, Алсу апа, миңа татарча газеталар һәм журналлар кирәк иде.
‒ Алар уку залында. Әйдә, шунда керәбез. Нинди журналлар кирәк?
‒ Алсу апа, миңа «Ялкын», «Салават күпере» журналлары һәм «Сабантуй» газеталарын бирегез әле.
‒ Алар әнә теге өстәлдә.
Диалог Б.
‒ Гафу итегез, сездә пальтолар бармы?
‒ Әйе, бар. Нинди төсләр кирәк
‒ Кара.
‒ Кара пальтолар бетте, коңгыртлар бар әле. Ләкин күп түгел.
‒ 48 үлчәмнәр бармы?
‒ Бар. Кирәкме?
‒ Миңа 50 үлчәм кирәк.
‒ 50 размер юк.
Диалог В.
‒ Сәлам!
‒ Хәерле көн!
‒ Таныш булыйк, мин – Рәмилә. Ә син кем?
‒ Ә мин – Камилә.
‒ Мин бик шат, Камилә.
‒ Мин дә бик шат, Рәмилә.
‒ Камилә, син кайдан?
‒ Мин Татарстаннан, Казаннан. Ә син кайдан, Рәмилә? Син дә Татарстаннанмы?
‒ Юк. Мин Татарстаннан түгел. Мин Төмәннән.
‒ Шулаймыни?
‒ Әйе, шулай.
‒ Рәхмәт. Сау бул!
‒ Исән-сау бул!
Задание 2.
Сөйлүче А
Без Татарстан Республикасында яшибез. Республикабыз калын урманнарга, мул сулы елгаларга, биек тауларга бай. Габдулла Тукай аның табигате турында болай язган:
Анда бик салкын вә бик эссе түгел, уртак һава,
Җил дә вакытында исеп, яңгыр да вакытында ява.
Урманында кып-кызыл кура җиләк тә җир җиләк,
Күз ачып йомганчы, һичшиксез, җыярсың бер чиләк...
Сөйлүче Ә
Татарстан Республикасының мәйданы – 68 мең квадрат километр. Ул Бельгия, Швейцария, Шри-Ланка кебек илләрнең мәйданыннан зуррак.
Татарстан – күпмилләтле республика. Республикада 108 милләт вәкиле яши.
Сөйлүче Б
1992 нче елның 8 нче июлендә кабул ителгән «Татарстан Республикасы халыкара телләре» турындагы Закон нигезендә Татарстан Республикасында татар һәм рус телләре тигез хокуклы дәүләт телләре булып расланды.
Сөйлүче В
Республикабызының үз дәүләт символлары бар: Дәүләт флагы, Дәүләт гербы, Дәүләт гимны. Дәүләт флагы 1991 нче елның 29 нчы ноябрендә булдырылды. Татарстан флагында өч төс бар: яшел, ак, кызыл. Яшел төс – яшәү, яшьлек билгесе; ак төс – сафлык, тынычлык билгесе; кызыл төс – кояш, ут, яшәү тантанасы. Флагның авторы – Тавил Хаҗиәхмәтов.
Дәүләт гимны 1993 нче елның 14 июнендә кабул ителде. Гимнның авторы – Рөстәм Яхин.
1992 нче елның 7 нче февралендә Татарстанның Дәүләт гербы кабул ителде. Аның авторы – Риф Фәхретдинов. Гербтта канатлы ак барс сүрәтләнгән. Үз дәүләтебезнең мөстәкыйль һәм көчле булуын күрсәтә.
Сөйлүче Г
Татарстан икътисади яктан көчле илләрдән санала. Бүген ул күп чит илләр белән ике яклы икътисади килешүләр төзи. Татарстан чит илләргә йөк автомобильләре, сәгатьләр, суыткычлар, автомобиль шиннары, медицина җебе, мех әйберләре, дарулар, җылылык үлчәү приборлары чыгара.
«Татнефть» акционерлык җәмгыятенең даны бөтен дөньяга билгеле. Ул Россия нефть компанияләре арасында беренчеләрдән булып акцияләрен Лондон, Нью-Йорк биржаларында сату хокукына ия булды. 
Татарстанның стратегик максаты нык үскән цивилизацияле төбәккә әверелү.
Задания 3‒8.
‒ Улым, мәктәбегез яңамы?
‒ Әйе, әби, яңа.
‒ Ничә катлы, улым?
‒ Өч катлы.
‒ Спорт залы бармы?
‒ Әйе, әби. Хәтта бассейн да бар.
‒ Улым, иртәгә ничә дәрес була?
‒ Ай, әби, 7 дәрес була. Күп!
‒ Нинди дәресләр була, улым?
‒ Татарстан тарихы, рус әдәбияты, инглиз теле, татар һәм рус теле, рәсем дәресе, тарих.
‒ Улым, сездә түгәрәкләр бармы соң?
‒ Компьютер түгәрәге, җыр түгәрәге, бию түгәрәге бар.
‒ Улым, сыйныф җитәкчегез кем?
‒ Сания Саматовна.
‒ Тәнәфестә нишлисез, улым.
‒ Ашханәгә, буфетка төшәбез.
‒ Ярый, улым, укы, тырыш. Хәзер сиңа өчпочмак пешерәм. 
Бирем	Җавап	Бирем	Җавап	
1	3,2,1,4	17	2,1,7,4,5,6	
2	5, 3, 2, 6,1,4	18	безгә	
3	1	19	җирдән	
4	1	20	бирә	
5	2	21	табигатьтән	
6	2	22	саклау	
7	2	23	тормышыбызны	
8	3	24	сайрый	
9	1	25	файдалану	
10	2	26	файдалы	
11	1	27	белем	
12	2	28	байлыгы	
13	2	29	уйланалар	
14	1	30	төрле	
15	2	31	рәхәтлек	
16	1	32	юлдаш	
Җаваплар